AZƏRBAYCAN DİLİ

     Dilçilik elminin beynəlmiləl adı linqivistika adlanır (lingua-dil). Dilçilik dilin qanunauyğunluqlarını, inkişaf tarixini öyrənən elmdir. Bu elmin müxtəlif bölmələri vardır:fonetika, leksikologiya, dialektologiya, üslubiyyat və s. Dilçilik elminin ən böyük və geniş bölməsi qrammatikadır. Qrammatika özü də iki hissədən ibarətdir: 1.Morfologiya 2.Sintaksis.

Morfologiya yunanca morfos (forma) və loqos (elm) sözlərindən yaranıb. Morfologiya nitq hissələrindən, sözlərin tərkibindən və dəyişmə qaydalarından bəhs edir. Sintaksis də yunan sözü olub tərtib deməkdir.Bu bölmədə sözlərin söz birləşmələri daxilində əlaqələnməsindən bəhs olunur.

Nitq hissələri

Dilimizin lüğət tərkibində olan sözlərin hamısı müəyyən qrammatik mənaya malik olur. Bu baxımdan ayrı-ayrı nitq hissələri kimi qruplaşır. Sözün hansı nitq hissəsinə aid olması onun hansı suala cavab verməsindən, əşya, yoxsa hərəkətlə bağlı olmasından və s. asılıdır. Nitq hissələri bir-birindən leksik-qrammatik mənalarına görə fərqlənir. Dilimizdə 11 əsas nitq hissəsi var. Onlardan altısı əsas, beşi köməkçi nitq hissəsidir.
Qeyd: Kök və şəkilçi morfologiyada əsas anlayışlardandır.Leksik şəkilçilər sözə qoşularkən sözün yalnız mənasını deyil, aid olduğu nitq hissəsini də dəyişir.

Əşya və hərəkət

Qrammatikada əşya dedikdə canlı və cansız, gözlə görünən və ya təsəvvür edilə bilən bütün varlıqlar və anlayışlar nəzərdə tutulur. Hərəkət dedikdə isə yalnız baş vermiş hadisə deyil, mövcud olması və ya olmaması da götürülür.
Əvəzlikdən başqa digər nitq hissələri ya əşya, ya da hərəkətlə bağlı olur. Əvəzlik isə əvəz etdiyi nitq hissəsindən asılı olaraq həm əşya, həm də hərəkətlə bağlı olur.

Dilçiliyin əsas bölmələrindən biri olan qrammatikada sözlərin formaca dəyişməsi və cümlədə birləşməsi qaydaları öyrənilir.Qrammatika iki hissəyə bölünür:
1.Morfologiya
2. Sintaksis
Morfologiya (yunanca morfos - forma və loqos -elm, təlim  sözlərindən təşkil olunub) sözün  formalarını  öyrənir.Morfologiyanın əsas mövzusu nitq hissələridir.Morfologiyada sözlər nitq hissələri kimi öyrənilir, onların quruluşu və dəyişmə qaydalar araşdırılır.
Sintaksis (yunan sözüdür; tərtib, birləşmə deməkdir) söz birləşmələrini və cümlələri öyrənir.

NİTQ HİSSƏLƏRİ

Sözlər ümumi qrammatik mənalarına görə müəyyən qruplara bölünür. Məsələn: ev, kitab, dəflər, qələm, çanta, məktəbvə s. sözləri əşyanın adınıbildirdiyi üçün isimadlanan nitq hissəsində qruplaşır. Həmin əşyaların əlamətinibildirən hündür, maraqlı, qalın, göy, qara, böyük və s. sözləri isə sifət adlanan başqa bir nitq hissəsində birləşirlər. Eləcə də hərəkətbildirən sözlərdən morfologiyada fel kimi: hərəkətin tərzini, yerini, zamanınıbildirən sözlərdən isə zərf kimi bəhs olunur.
Dilımızdəki nitq hissələri əsas əlamətlərinə görə üç növə bölünür: əsas nitq hissələri, köməkçi nitq hissələri, xüsusi nitq hissəsi (nida).
Əsas nitq hissələrinin iki əsas səciyyəvi xüsusiyyəti var
1.Müstəqil leksik məna daşıyaraq, əşyanı, əlaməti, miqdarı,hərəkəti və s.bildirir.
2.Cümlə üzvü vəzifəsində işlənir.
Köməkçi nitq hissələrində bu xüsusiyyətlər yoxdur. Onlar  yalnız qrammatik məna daşıyır.
Xüsusi nitq hissəsi olan nidanın isə nə leksik, nə də qrammatik mənası var. O yalnız hiss, həyəcan bildirdiyi öçün xüsusi  nitq hissəsi sayılır.

Azərbaycan dili       IV sinif

1. Neçə sözdə qalın saitlərin ahəngi var?

Arı, Sona, siyasət, hünər, arxalı, meşəlik, kolluq, səadət, insan

A) 2                      B) 3                  C) 4                D) 5

2. Hansı sıra yalnız  kar  samitlərdən ibarətdir?

A) k, g, t, d, p, b;               B) f, v, c, z, x, p ;                    C) k, ç, ş, s, x, h

3. Eyniköklü sözlərdən ibarət cərgəni tap.

   A) bağın, bağça, bağlar                                B) sulu, susuz, sula    
   C) güləş, gülçü, güllük                                 D) yolda, yoldaş, yollan

4. Tərkibində daha çox sözdüzəldici şəkilçi olan sözü göstər.

A) əkinçilər                  B) yazıçılıqdır               C) bağçanındır                D) danışdıq

5. “Mən dünən məktəbdən qayıdanda Azəri kinoteatrın qabağında gördüm” cümləsində neçə isim var?

A) bir                  B) iki                   C) üç                       D) dörd

6. Hansı cümlənin xəbəri isimlə ifadə olunmuşdur?

A) Biz xəzərin sahilində yaşayırıq                

B) Onun paltarı təzədir             

C) Atam dənizçidir          

 D) saat 3 – də gedəcəyik

7. Aşağıdakı bənddə verilmiş neçə sözdə - dan, - dən şəkilçisi yazılışından fərqli tələffüz olunur?

Keç bu dağdan, bu arandan,

Astaradan, Lənkərandan

Afrikadan, Hindistandan

Qonaq gəlir bizə quşlar,

Zülm əlindən qurtulmuşlar

A) 2              B) 3                    C) 4                     D) 5

8. Əksmənalı sifətləri tapın.

A) qoçaq – igid           B) köhnə - təzə            C) yastı – yarımçıq             D) uca – hündür

9. Xəbəri indiki zaman feli ilə ifadə olunmuş cümləni tap.

A) Kəndimizin əhalisi yaxşı yaşayır.              

B) Böyüyəndə Əli də ali məktəbdə oxuyacaq

C) Dünən yağış yağdı

D) Bu kitabı mən də oxumuşam

10. “fel + isim” quruluşlu söz birləşməsini tap.

A) bir oğlan                  B) oxuyan müğənni             C) daş bina              D) yaşıl yarpaq

11. Hansı məsdər deyil?

A) toxumaq                   B) dərmək                   C) yumaq                D) çomaq

12. “  Çöldə   güclü   külək   əsir  ”. Verilmiş cümləni cümlə üzvlərinə görə təhlil edin.

13. Hansı cümlənin mübtədası söz birləşməsi ilə ifadə olunub.

A) Qara buludlar dağılır .             

B) Yaylağın havası sərindir.              

C) Qatar dayandı .           

D) Qarşımdakı Əlinin dəftəridir.

14. Hansı düzəltmə sözdür?

A) dinlə               B) yoxla                C) saxla                D) bağla

15. Yalnız dodaqlanan saitləri olan neçə söz işlənmişdir.

Balıq, körük, gözəl, qoyun, ölməz, dəri

A) 1             B) 2            C) 3            D) 4

Azərbaycan dili

I variant

1. “Gözəlliklərdəndir” sözünün kökü hansıdır:

A) göz                B) gözəl                C) gözəllik             D) gözəlliklər          E) gözəlliklə

2. Eyniköklü sözlər cərgəsini müəyyənləşdirin

A) dərin , dərmək, dərə       

B) ələk, əlcək, əlvan      

C) calaq, darlıq, daramaq       

D) gülçü, güllük, güldan              

E) bağ, bağlı, bağban

3. “Tapşırıqların” sözünün tərkibi hansı sxemə uyğundur.

A)                          

B)

C)

D)

E)

4. İki cür yazılan şəkilçilərin tərkibində hansı saitlər işlənir?

A) Bütün saitlər        B) yalnız qapalı saitlər      C) açıq saitlərin hamısı     D) incə saitlər       E) a, ə saitlər

5. Sadə söz hansıdır?

A) hörgü            B) bölgü               C) güzgü            D) sərgi             E) vergi

6. Məkan bildirən düzəltmə isimlər hansı cərgədədir.

A) daraq, süzmə       B) düzlük, dostluq       C) çəmənlik, yayla       D) çürüntü, qaçaq        E) çəki, yaddaş

7. Təsirlik halda olan isim hansı cümlədəndir?

A) Biz bağçadan gül yığdıq                  

B) Külək pəncərələri, qapıları titrədirdi          

C) Xəzərin mavi suları qara rəngə çalırdı               

D) Nurəddin meşədə azmışdı               

E) Elşad məktuba cavab yazdı

8. Cümlələrdən birinin xəbəri düzəltmə sifətlə ifadə olunmuşdur:

A) Ayazın atası neftçidir                

B) Onun bütün qiymətləri beşdir           

C) Az keçmədən güclü yağış başladı            

D) Ayaz atasının üzünə baxdı             

E) Kitabxanadan aldığı kitab maraqlıdır

9. “fel + isim” dən ibarət söz birləşmələri olan sıranı tap.

A) yaşayış binası, Bakı nefti                 

B) qoz ləpəsi, coşqun ləpələr          

C) uçan quş, oxumaq həvəsi          

D) Bürkülü hava, narın yağış              

 E) onun arzusu, çoxlu adam

10. Biri əmr cümləsidir:

A) Ayaz həyətə düşdü                   

B) Balaca dovşana tamaşa etdi             

C) çox bil, az danış            

D) Ağac bar verdi             

E) Fərhad məktəbdən qayıtdı

11. Düzəltmə isimlərdən birinin kökü sifətdir.

A) daşlıq               B) sakitlik                 C) başlıq                    D) kolluq                E) həkimlik

12. Biri cümlə deyil.

A) saat altıdır     B) uca dağlardan   C) çaylar çağlayır      D) hamı hazırdır       E) haqdan keçmək olmaz

13. İki düzəltmə sözdən ibarət mürəkkəb sözlər cərgəsini göstərin

A) dəvədabanı, suyuşirin, gözüyaşlı

B) əliəyri, sözübütöv, uzunsaçlı

D) açıqqəlbli, soyuqqanlı, enlikürəkli

E) dalbadal, gözütox, üzügülər

14. Hansı cümlədə gələcək zamanda işlənən fel var?

A) Qumru başını qaldırıb göyə baxır               

B) Bir an içində Keyxosrovun çadırı boşaldı         

C) O, bizim ümidlərimizi doğruldacaq             

D) O, məktəbə vaxtında gəlmişdi           

E) Borcunu qaytarıb

15. Cümlələrdən birinin mübtədası söz birləşməsi ilə ifadə olunub.

A) Bakı neft bütün dünyada məşhurdur.

B) Dostum yaxınlıqdakı meşədə gəzməyi təklif etdi

C) Beşinciləri mükafatlandırdılar

D) O, mühəndis kimi şöhrət tapmışdı

E) Meşəbəyi kəsilən ağacları ürək ağrısı ilə seyr edirdi.